Prirodne lepote Banje Manifestacije O sajtu Versko nasleđe Kulturno-istorijski spomenici Znamenite ličnosti Jezera Početna

Pretraga
Prirodne lepote
Prirodne lepote Srbije
Nacionalni parkovi Srbije
Parkovi prirode
Predeli izuzetnih odlika
Spomenici prirode
Rezervati prirode
Prirodne retkosti
 
 

 

 

 

 

 

Reke

 


Kopno Srbije se sastoji uglavnom od nepropustljivih stena i znatnim delom je pod šumom, što je uslovilo pojavu velikog broja rečnih tokova. Rečna mreža je retka u krečnjačkim krajevima, na peščarama i na lesnim zaravnima. Najduža reka je Velika Morava koja sa Južnom Moravom ima dužinu od 489 km. Njihove doline, kao i doline Vardara, Nišave i Marice, glavni su saobraćajni koridori na Balkanskom poluostrvu , koji imaju evropski značaj.
Vode Srbije pripadaju slivovima Crnog, Egejskog i Jadranskog mora. Sva tri razvođa se stiču u hidrografskom čvoru na Jezerskoj planini na Kosovu. Sa vrha Drmanska glava (1 359 m) vode otiču prema severu Rahitskom rekom, preko Crnoljeve u Sitnicu (sliv Crnog mora), prema zapadu Bužaljskom rekom, preko Topluge u Beli Drim (sliv Jadranskog mora) i prema jugu Drmanskom rekom, preko Nerodimke u Lepenac (slivEgejskog mora).Bifurkacija reke Lepenac je veštačka. Stvorena je podizanjem brane u rečnom koritu i prokopavanjem jaza.
Jadranskom slivu pripada Beli Drim – glavna reka Metohijske kotline. Postaje od jakog vrela ponornice, desetak km severno od Peći. Kod vrela je vodopad visok 25 m, a iznad vrela je otvor Radavičke pećine. Beli Drim se kod Kukesa u Albaniji spaja sa Crnim Drimom, otokom Ohridskog jezera, i čini albansku reku Drim. Najvažnije pritoke Belog Drima su, sa desne strane – Pećka i Dečanska Bistrica, a sa leve - Miruša i Prizrenska Bistrica. U kanjonskoj dolini Miruše, na dužini od 13 km nalazi se dvanaest vodopada i trinaest malih jezera.
Egejskom slivu pripadaju Lepenac i Pčinja.
Lepenac izvire na severnoj strani Šare, protiče kroz Sirinićku župu i dalje teče jugoistočnim obodom Kosovske kotline. Njegova najveća pritoka je Nerodimka, koja se uliva u Lepenac kod Kačanika. Najveći deo Lepenca je u Makedoniji. Uliva se u Vardar, u blizini Skoplja.
Pčinja, leva pritoka Vardara, izvire na planini Doganici, protiče kroz Trgovište i kod manastira Prohor Pčinjski prelazi u Makedoniju.
Slivu Crnog mora pripada rečni sistem Dunava. Dunav utiče u Srbiju uzvodno od Batine, a ističe iz nje kod ušća Timoka. Njegova širina iznosi 400-2 000 m, a jedino se u Đerdapu smanjuje do 132 m. Od ulaska u Panonsku niziju do Đerdapske klisure Dunav je tiha ravničarska reka. U Đerdapskoj klisuri Dunav je, do izgradnje brane i veštačkog jezera, imao karakter planinske reke. Đerdapska klisura je primer antecedentne doline odnosno klisure probojnice. To su klisure strmih strana, sa odsecima i prelomima u koritu i brojnim brzacima, slapovima, vodopadima i džinovskim loncima. Dunav je usekao ovu klisuru u visoki planinski svod koji se postupno izdizao poprečno na pravac rečnog toka. Snažna vertikalna erozija Dunava uspevala je da savlađuje iznos izdizanja i da useče najveću evropsku probojnicu, čija je dužina 98.5 km, a dubina do 500 m. Đerdapska klisura se sastoji od 4 klisure i 3 kotline koje se smenjuju ovim redom: Golubačka klisura, Ljupkovska kotlina, klisura Gospođin vir, Donjemilanovačka kotlina, klisura Kazan, Oršavska kotlina i Sipska klisura. Izgradnjom brane i stvaranjem veštačkog Đerdapskog jezera, koje je dugačko 140 km i duboko do 130 m, izmenjene su osobine Dunava u klisuri. U litice Đerdapske klisure usečeni su podovi Kazana (na 260 m relativne visine), i Kalfe (370 m rel. visine). Fluvijalni pod je prostrana i izrazita rečna terasa u vidu široke zaravni, na stranama rečnih dolina. Nastanak podova se vezuje za dugotrajno i intenzivno delovanje bočne erozije pri trajnoj stabilnosti donje erozivne baze. Najveće pritoke Dunava su Tisa i Tamiš sa leve, a Sava, Morava i Timok sa desne strane.
Tisa izvire ispod Karpata u Ukrajini, protiče kroz Mađarsku, a u Srbiju ulazi nizvodno od Segedina i teče na dužini od 168 km. Uliva se u Dunav kod starog Slankamena.
Tamiš (340 km) utiče u Srbiju iz Rumunije, teče kroz Banat, mnogo meandrira i račva se u više rukvaca. Ima nekoliko ušća, a glavno ušće je kod Pančeva. U donjem toku je regulisan i plovan.
Begej utiče u Srbiju iz Rumunije. Zbog malog pada i ova reka mnogo meandrirala i račvala se, pa je uporedo sa njenim prirodnim tokom prokopan kanal (Novi Begej), počev od Temišvara u Rumuniji, dužine 114 km. Protiče kroz Zrenjanin, a uliva se u Tisu. Nera je dužinom od 27 km granična reka prema Rumuniji.
Sava (945.5 km, u Srbiji 206 km) nastaje u Sloveniji od Save Bohinjke i Save Dolinke, koje se sastaju kod Radovljice. Uliva se u Dunav kod Beograda.
Velika Morava nastaje od Južne i Zapadne Morave koje se sastaju kod Stalaća. To je najduža nacionalna reka od 489 km. Najkraće rastojanje između stave kod Stalaća i njenog ušća severno od Požarevca je 118 km. Pre radova na regulaciji, dužina joj je iznosila 245 km.Presecanjem brojnih meandera dužina joj je smanjena za 60 km, tako da sada iznosi 185 km. Ona se često izlivala, plavila velike prostore i nanosila ogromne štete stanovništvu. U toku poslednjih decenija na pritokama Južne i Zapadne Morave izgrađeno je više jezera, koja u vreme topljenja snega i jakih kiša zadržavaju velike količine vode i sprečavaju brzo priticanje u Veliku Moravu. Veća od tih jezera su Gazivode (na gornjem Ibru), Ćelije (na Rasini), Bovan (na Aleksinačkoj Moravici), Zavoj (na Visočici, kod Pirota), Selova (na gornjoj Toplici, uzvodno od Kuršumlije). Veće pritoke Velike Morave su Crnica, Ravanica i Resava sa desne, i Lugomir, Belica, Lepenica i Jasenica sa leve strane.
Južna Morava (sa Binačkom Moravom duga 295 km) postaje od Binačke Morave i Preševske Moravice. Ove dve reke se sastaju kod Bujanovca. Veće pritoke Južne Morave su Veternica, Jablanica, Pusta reka i Toplica sa leve i Vrla, Vlasina, Nišava i Moravica sa desne strane. Nišava (duga 218 km, u Srbiji – 151 km), najduža je pritoka Južne Morave. Izvire u Bugarskoj, teče kroz Dimitrovgradsku, Pirotsku i Belopalanačku kotlinu i Sićevačku klisuru. Njena leva pritoka Jerma, izvire blizu Vlasinskog jezera, otiče u Bugarsku i ponovo utiče u Srbiju. U koritu Vranjske reke, uzvodno od Vranja, nalaze se džinovski lonci poređani u nizove, od kojih je najveći Kazan-đol, širok 6 m i dubok preko 2 m. Džinovski lonci nastaju na mestima gde se vrši snažna evorsija, vrtložasto kretanje vodene mase i rečnog materijala koji ona nosi. Na površini vodotoka, mesta gde se vrši evorsija, poznaju se po levkastom udubljenju, tj. vrtlozima anticklonskog tipa. Korazija je jaka i pomaže udubljivanju džinovskih lonaca. Zidovi lonaca su uglačani, a po dnu se javlja krupan drobinski i šljunkoviti materijal.
Zapadna Morava (sa Golijskom Moravicom duga 308 km) nastaje kod Požege spajanjem Golijske Moravice i Đetinje. Njena dolina je kompozitna – protiče kroz 4 kotline i Ovčarsko-kablarsku klisuru. Njene najveće pritoke su Ibar i Rasina, obe sa desne strane. Reka Blatašnica (pritoka Rasine), je veoma karakteristična jer, uz Ibar, predstavlja jedini primer rečne piraterije u Srbiji. Naime, reka Blatašnica je regresivnom erozijom probila razvođe i zašla u sliv reke Toplice, preuzevši od nje gornji tok njene pritoke Suvi Do.
Ibar (272 km) izvire na planini Haili u Crnoj Gori. Gornjim tokom teče kroz klisuru i Rožajsku kotlinu, valovom nekadašnjeg lednika, zatim severnim delom Kosovske kotline do Kosovske Mitrovice, gde iz upredničkog skreće u meridijanski pravac. Njegove najveće pritoke su Sitnica sa desne i Raška i Studenica sa leve strane.
Drina (346 km), najveća pritoka Save, nastaje od Tare i Pive, čija je stava u Šćepan-polju. Ušće joj je kod Bosanske Rače. Drina je poznata kao brza reka , čija je voda hladna, bistra i zelenkasta. Ona je najbogatija vodnom snagom. Na njoj su izgrađene tri brane i veštačka jezera : Višegradsko, Perućačko i Zvorničko. Njene pritoke su Jadar, Lim, Ćehotina i Rzav. Drina je granična reka između Republike Srpske i Srbije. Muslimansko-hrvatskoj Federaciji pripada samo deo toka između Ustikoline i Goražda. Kompleksno korišćenje sistema Drine obuhvata i poljoprivredu, industriju, snabdevanje gradova i sela vodom, plovidbu po izgrađenim veštačkim jezerima, turizam i ribarstvo. Predviđa se da će se u bliskoj budućnosti Drina koristiti i za snabdevanje vodom znatnog dela središnje Srbije.
Kolubara (82 km) postaje od Obnice i Jablanice u blizini Valjeva, a uliva se u Savu kod Obrenovca.
Timok je najveća reka u istočnoj Srbiji. Nastaje kod Zaječara spajanjem Crnog i Belog Timoka. Crni Timok izvire ispod Kučaja, a Beli Timok nastaje kod Knjaževca spajanjem Svrljiškog i Trgoviškog Timoka. Pri ušću Timok je dužinom od 16 km granična reka između Srbije i Bugarske.


U Srbiji postoje izrazite razlike u veličini specifičnog oticaja, koji u Vojvodini iznosi samo 2,51 l/s/km˛, a za sliv Plavske reke , koja odvodnjava zapadne padine Šar-planine, on dostiže 21,11 l/s/km˛.
Ukupna dužina plovnih reka i kanala iznosi 1 707 km. Celom dužinom toka u Srbiji plovne su Dunav (588 km), Sava (206 km), Tisa (186 km) i Begej (75 km), zatim Tamiš i Velika Morava su plovni na dužini od 3 km. Dužina plovnih kanala u sistemu Dunav-Tisa-Dunav je 664 km.
Radi isušivanja plavljenih i stalno močvarnih terena u Vojvodini su krajem XVIII veka, prokopana dva velika kanala. Veliki bački kanal počinje kod Bezdana na Dunavu i završava se kod Starog Bečeja na Tisi ( dug 123 km i širok 16 m). Mali bački kanal odvaja se od Velikog bačkog kanala kod Malog Stapara i ulazi u Dunav kod Novog Sada. Pored toga, u Vojvodini je, počev od XVIII veka do danas, prokopano radi odvodnjavanja više od 15 000 km, a u cilju navodnjavanja više stotina metara malih kanala. Veliki i Mali bački kanal sada su delovi velikog hidrosistema Dunav-Tisa-Dunav.




 

 

..